Một số vấn đề phương pháp nghiên cứu lịch sử

Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368 ngừng cho nên cái tương lai nảy sinh từ hiện tại tất yếu sẽ xảy đến và là khái niệm khoa học về quá trình xã hội sẽ xảy ra. Quá khứ, hiện tại, tương lai là ba giai đoạn kế tiếp hợp quy luật của quá trình phát triển của xã hội, nhưng cần phải khẳng định rằng 3 giai đoạn ấy không đồng nhất với nhau. Trước hết, nội dung khách quan của các hiện tượng xã hội ở mỗi thời đại lịch sử “ngay cả trong khuân khổ một thời kỳ của 1 thời đại” rất khác nhau về số lượng và chất lượng.Về mặt nhận thức cần phải chú ý rằng trong kiến thức lịch sử về quá khứ “và ngay trong bản thân quá khứ” cũng có những nhân tố mà bây giờ không có ý nghĩa thực tiễn trực tiếp gì, song có thể có ý nghĩa cấp thiết trong tương lai, trái lại, hiện tại cũng không phải lúc nào cũng có thể thực hiện được những khả nằng mà lịch sử đề ra khi nhấn mạnh nguyên lý về sự thống nhất biện chứng giữa quá khứ, hiện tại và tương lai.Lênin đã nêu lên hai vấn đề: thứ nhất,hiện tại không phải là cái gì khác là hiện thực lịch sử đang phát triển cho nên, việc nghiên cứu quá khứ lịch sử từ đỉnh cao của hiện tại giúp cho việc hiểu quá khứ được tập trung hơn, đầy đủ hơn. Thứ hai, tri thức lịch sử quá khứ giúp cho chúng ta hiểu sâu sắc hơn khuynh hướng phát triển của xã hội trong hiện tại và tương lai. Tiếp thu quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, Hồ Chí Minh đã vạch rõ mối quan hệ của ba giai đoạn kế tiếp nhau, phù hợp với quy luật phát triển của xã hội. Người viết: Giai đoạn này dính líu với giai đoạn trước và nó gây những mầm mống cho giai đoạn sau.Đồng thời Người vạch rõ sự khác nhau về số lượng và chất lượng của các giai đoạn. Có nhiều sự biến đổi mới sinh ra từ một giai đoạn này đến một giai đoạn khác. Tuy mỗi giai đoạn cũng có những sự biến đổi của nó. Tóm lại, mối quan hệ giữa quá khứ, hiện tại, và tương lai giúp ta hiểu tính chất biện chứng, mối quan hệ của giữa các hiện tượng xã hội của đời sống xã hội trong những giai đoạn khác nhau của quá trình phát triển chung. Sự vận động từ quá khứ đến hiện tại và từ hiện tại đến tương lai trong hiện tại lịch sử luôn luôn là một quá trình mâu thuẫn. Một mặt, hiện tại sinh ra từ quá khứ và hiện tại lại tạo ra 11 Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368 những tiền đề cho sự xuất hiện tương lai. Mặt khác, sự vận động này là sự phủ định biện chứng lẫn nhau, giai đoạn sau vượt lên và sẽ thay thế cho giai đoạn đang tồn tại trong hiện thực. Nói một cách khác, vấn đề tương quan giữa quá khứ, hiện tại và tương lai trong một mức nào đồng nhất với vấn đề tương quan giữa cũ và mới, cái lỗi thời và cái nảy sinh, cái đi qua và cái sắp tới trong sự phát triển xã hội.Do đó, mối quan hệ giữa quá khứ, hiện tại, tương lai không những là vấn đề phương pháp luận chung mà trong một ý nghĩa nhất định còn là vấn đề thế giới quan nữa. Từ quan niệm như trên chúng ta có thể khẳng định rằng khoa học lịch sử không chỉ nghiên cứu quá khứ mà hiện tại, những sự kiện đang sảy ra, những vấn đề thời sự cũng là đối tượng sử học.Vấn đề này đã được các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác-Lênin chứng minh và thực tiễn xác nhất. Ăngghen đã dùng các thuật ngữ lịch sử của những sự biến trước mắt, lịch sử đang diễn ra trước mắt, lịch sử sinh động hàng ngày để chỉ những sự kiện đang sảy ra, những vấn đề thời sự, trở thành đối tượng của sử học. Trong thực tế Mác-Lênin không chỉ nghiên cứu những sự kiện của lịch sử mà nghiên cứu ngay những sự kiện vừa xảy ra hay đang tiếp diễn lúc bấy giờ. Những năm 50-60 của thế kỷ XIX, trong các bài báo của mình Mác và Ăngghen đã lấy các sự kiện vừa xảy ra còn đang tiếp diễn để làm đề tài nghiên cứu. Những bài báo ấy thực chất là những tài liệu lịch sử rất giá trị. Trong thế giới này, lần đầu tiên 2 ông xuất hiện như nhà sử học nghiên cứu về những vấn đề quan hệ quốc tế. Di sản báo chí của các tác gia kinh điển của chủ nghĩa Mác-Lênin, của chủ tịch Hồ Chí Minh và nhiều vị lãnh tụ cách mạng khác ở nhiều nước hoàn toàn xác nhận tư tưởng đúng đắn của Lênin về luận điểm “báo chí chính luận chinhs là lịch sử hiện đại”. Mác, Ăngghen, Lênin và các vị lãnh đạo cách mạng các nước đã chứng minh rằng khoa học lịch sử cần thiết và có thể làm được việc lấy những sự kiện hiện đại, những vấn đề thời sự làm đối tượng nghiên cứu. Điều này không những phục vụ có hiệu quả trực tiếp cho sự thắng lợi của cuộc cách mạng trước 12 Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368 mắt, cho sự tiến bộ xã hội, mà còn cho sự phát triển của bản thân khoa học lịch sử. Chỉ có nghiên cứu lịch sử cho đến ngày nay, thời gian chúng ta đang sống và hoạt động mới hiểu được hoàn chỉnh quá trình phát triển lịch sử, mới nhận thức được tất cả những khuynh hướng và động lực của xã hội, mới có khả năng theo dõi được tất cả những mối liên hệ và quan hệ của mọi hiện tượng lịch sử. Đồng thời việc hiểu biết những quá trình lịch sử phức tạp ngày nay giúp ta hiểu tốt hơn lịch sử quá khứ, kể cả thời đại xa xưa nhất; ý nghĩa thực tế về nội dung khách quan của quá khứ chỉ được hiểu rõ khi ta hiểu sâu sắc hiện tại. Ngày nay, trong nghiên cứu lịch sử hiện đại, cuộc đấu tranh cho hòa bình tiến bộ, văn minh của nhân loại, sự phát triển của khoa học công nghệ, văn học nghệ thuật, sự vươn lên mạnh mẽ của các nước độc lập dân tộc, công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, những vấn đề về đổi mới, về giai cấp công nhân… là những tài liệu quan trọng và cấp thiết của giới sử học Việt Nam. Vấn đề đối tượng nghiên cứu là vấn đề quan trọng đầu tiên của phương pháp luận sử học, nó là điều kiện không thể thiếu để khẳng định lịch sử là một khoa học. Nhận thức về đối tượng của sử học không chỉ dừng lại câu trả lời chung về “nghiên cứu quá khứ, những gì đã xảy ra” mà cần đi sâu tìm hiểu các vấn đề chủ yếu sau: Thứ nhất, phân biệt khách thể và đối tượng nghiên cứu để thấy tính độc lập và mối quan hệ giữa sử học với các khoa học khác. Thứ hai, đối tượng nghiên cứu lịch sử không chỉ là sự kiện lịch sử cụ thể mà còn là quy luật. Thứ ba, đối tượng nghiên cứu lịch sử mang tính toàn diện, những sự kiện xảy ra trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Thứ tư, nhận thấy sự khác biệt và mối quan hệ hữu cơ giữa các yếu tố cấu thành lịch sử: quá khứ, hiện tại và tương lai. 13 Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368 2. Chức năng và nhiệm vụ của khoa học lịch sử a. Chức năng của lịch sử. - Chức năng của lịch sử là một khoa học, giống như các bộ môn khác có chức năng của mình, đó là những công việc phải làm xuất phát từ bản thân sự tồn tại, đặc trưng của nó, mà không một khoa học nào có thể thay thế được. Thủ tiêu chức năng của mình tức là thủ tiêu bản thân khoa học ấy. Nghiên cứu quá khứ không phải và không bao giờ là mục đích cuối cùng của khoa học lịch sử, bởi vì nếu chỉ ghi chép một cách đơn giản và máy móc những gì đã xảy ra trong xã hội loài người trước đây thì sẽ làm cho người ta mất thú vị và chẳng có ích gì cả. Chính các sử gia tư sản dựa vào quan niệm “lịch sử chỉ là những câu chuyện về quá khứ” để phủ nhận sự tồn tại của nó, vì theo họ sử học không có ý nghĩa thực tiễn, không có ảnh hưởng gì đến đời sống. Luận điểm này không có căn cứ, chỉ nhằm hạ thấp chức năng của khoa học lịch sử để phủ nhận sự tồn tại của bản thân nó. Khoa học lịch sử không trực tiếp liên quan đến quá trình sản xuất và phục vụ sản xuất như khoa học tự nhiên và khoa học kỹ thuật, cũng không giống như các chính trị kinh tế học, nhà nước và pháp quyền có ảnh hưởng trực tiếp đến cơ sở và thượng tầng kiến trúc. Nhưng khoa học lịch sử có tác dụng quan trọng đến sự phát triển xã hội, cho nên, nó là cơ sở duy nhất đáng tin cậy để phát hiện những quy luật chung vận động trong xã hội và sự nhận thức những quy luật này lại có ý nghĩa thiết thực đối với sự tiến bộ xã hội. Vì vậy, chức năng của khoa học lịch sử là miêu tả một cách khoa học hiện thực khách quan và trên cơ sở sự miêu tả này mà phân tích, giải thích tính phong phú và đa dạng của hình thức cụ thể của các quá trình lịch sử đã phát hiện được quy luật chung về sự phát triển xã hội loài người. Trên cơ sở sự miêu tả và phân tích hiện thực khách quan, khoa học lịch sử nêu ra những quy luật nào?trước hết khoa học lịch sử có thể phát hiện những quy 14 Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368 luật chung của sự phát triển của xã hội, những quy luật cá biệt và đặc thù của một giai đoạn lịch sử, một hình thái kinh tế – xã hội. Nhận thức các quy luật chung để hiểu sự phát triển của toàn bộ xã hội loài người. Nghiên cứu những quy luật cá biệt và đặc thù sẽ giúp chúng ta nhận thức được sâu sắc hơn quy luật phát triển chung nhất, nhận thức quy luật chung sẽ giúp chúng ta nghiên cứu những quy luật đặc thù và cá biệt. Tóm lại, chủ nghĩa Mác đã dựa trên cơ sở của sự phát triển khoa học lịch sử và các khoa học xã hội khác trong những thế kỷ trước đây đã xác định đúng chức năng của khoa học lịch sử. b. Nhiệm vụ của khoa học lịch sử. Nhiệm vụ của khoa học lịch sử do chức năng của nó và tình hình nhiệm vụ chính trị cụ thể ở mỗi giai đoạn lịch sử, của mỗi một nước quy định. Sử học là một khoa học nên phải phục vụ lợi ích của con người. Bởi vì đặc điểm của khoa học mácxít là không những giải thích thế giới mà còn còn chỉ ra con đường để cải tạo thế giới nữa. Lênin đã nhấn mạnh ý nghĩa của chủ nghĩa Mác là ở chỗ nó kết hợp chặt chẽ và cao độ giữa tính khoa học với tính cách mạng. Mục đích của khoa học theo chủ nghĩa Mác là giúp cho cuộc đấu tranh của giai cấp bị áp bức thắng lợi: “Mác cho rằng, nhiệm vụ trực tiếp của khoa học là nêu ra một khẩu hiệu đấu tranh chân chính, nghĩa là phải biết trình bày, một cách khách quan cuộc đấu tranh đó là sản phẩm của một hệ thống quan hệ sản xuất nhất định, là phải biết, hiểu rõ tính tất yếu của cuộc đấu tranh đó, nội dung của nó, tiến trình và các điều kiện phát triển của nó”. Đối với chúng ta, nghiên cứu, học tập lịch sử không phải chỉ biết quá khứ, mà trên cơ sở hiểu biết quá khứ, hiểu sâu sắc hiện tại, hành động tích cực trong hiện tại, tiên đoán sự phát triển của tương lai và đấu tranh cho sự thắng lợi tất yếu của tương lai. Ở đây có sự thống nhất giữa hành động cách mạng và nghiên cứu học tập lịch sử. Người cách mạng phải hiểu biết quá khứ, phải sử dụng những tri 15 Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368 thức lịch sử làm vũ khí đấu tranh cách mạng. Người nghiên cứu lịch sử phải tham gia hoạt động cách mạng mới hiểu sâu sắc quá khứ, và quá khứ thuộc về những kẻ xây dựng tương lai. Mác, Ăngghen, Lênin, các lãnh tụ của cách mạng như chủ tịch Hồ Chí Minh trong quá trình hoạt động cách mạng đều sử dụng tri thức lịch sử làm vũ khí đấu tranh và Người am hiểu sâu sắc, đúng đắn lịch sử. Các vị ấy đã biết kết hợp khéo léo cái quá khứ (truyền thống, kinh nghiệm lịch sử ) cái hiện tại (cuộc đấu tranh cách mạng trước mắt) cái tương lai (sự thắng lợi của chủ nghĩa xã hội) là một khối: Thứ nhất, khi nghiên cứu vạch ra chính sách và sách lược cách mạng, Đảng của giai cấp công nhân tìm trong lịch sử những kinh nghiệm, những hiểu biết cần thiết để lấy câu trả lời cho những vấn đề cấp bách của hiện tại. Trong quyển “Đường cách mệnh”, Hồ Chí Minh nêu rõ là phải “đem lịch sử cách mệnh các nước làm gương cho chúng ta soi, đem phong trào cách mạng thế giới nói cho đồng bào ta rõ”. Thứ hai, sự hiểu biết lịch sử quá khứ một cách sâu sắc là một trong những cơ sở để kiểm tra sự đúng đắn của chính sách, sách lược mà Đảng đã đề ra. Ví như, nói về tính chất đúng đắn của nhà nước xô viết, Lênin đã lấy những kinh nghiệm lịch sử để kiểm chứng: “Những thời đại cách mạng mở đầu từ thế kỷ XIX đã làm nảy sinh một kiểu cao nhất của nhà nước dân chủ, của nhà nước mà trong một số mặt, theo sự miêu tả của Ăngghen, không còn là nhà nước nữa, không phải là nhà nước theo đúng nghĩa của danh từ. Đó là nhà nước kiểu Công xã Pari. Chính cách mạng Nga năm 1905 và năm 1917 đã bắt đầu xây dựng nên một nhà nước kiểu như vậy. Thứ ba, nếu xem xét quá trình lịch sử theo sơ đồ: quá khứ – hiện tại – tương lai thì sử học bao giờ cũng đứng ở khâu giữa. Nhà sử học thuộc về hiện tại, là con đẻ của thời đại mình, của giai cấp, nên phải phục vụ cho giai cấp mình, cho nên khi 16